Czym jest zjawisko upwellingu nad polskim morzem?

Upwelling przybrzeżny to zjawisko oceanograficzne, podczas którego wiatr wiejący wzdłuż brzegu (np. ze wschodu) odpycha ciepłą wodę powierzchniową w głąb morza, a na jej miejsce z dna wypływa lodowata woda głębinowa. Temperatura wody przy plaży może spaść z 21°C do zaledwie 8-10°C w ciągu kilkunastu godzin w środku upalnego lata.

Czym są prądy wsteczne (porywające) i jak z nich wypłynąć?

Prąd wsteczny (ang. rip current) to silny, wąski strumień wody spływającej od brzegu w głąb morza przez przerwę w podwodnej rewie. Wciąga pływaka w morze z prędkością do 2-3 m/s. Najważniejsza zasada: nigdy nie płyń prosto pod prąd do brzegu! Należy płynąć równolegle do plaży, aby wypłynąć z wąskiego strumienia prądu, a dopiero potem skierować się ku lądowi.

Przy jakiej temperaturze wody dochodzi do szoku termicznego?

Szok termiczny może wystąpić, gdy różnica między temperaturą rozgrzanego na słońcu ciała (np. 38-40°C) a temperaturą wody przekracza 15-20°C. Gwałtowne zanurzenie w wodzie o temperaturze poniżej 18°C wywołuje odruchowy bezdech, hiperwentylację i gwałtowny skurcz naczyń krwionośnych, grożący zatrzymaniem krążenia.

Temperatura wody w Bałtyku i jeziorach — Bezpieczeństwo

Termika wód powierzchniowych w Polsce — Od czego zależy temperatura kąpieli?

Temperatura wód w Morzu Bałtyckim oraz w polskich jeziorach podlega zupełnie innym prawom fizycznym niż temperatura powietrza. Woda charakteryzuje się ogromnym ciepłem właściwym (około \(4186 \text{ J}/(\text{kg}\cdot\text{K})\)), co oznacza, że nagrzewa się i ochładza znacznie wolniej niż ląd. Podczas gdy w czerwcu temperatura powietrza na plaży może przekraczać 30°C, woda w morzu często ma zaledwie 14-16°C. Z kolei we wrześniu i na początku października, gdy powietrze jest już chłodne, Bałtyk i głębokie jeziora oddają zakumulowane ciepło, utrzymując temperaturę 16-18°C.

Na termikę kąpielisk wpływa szereg czynników meteorologicznych i hydrologicznych: bilans promieniowania słonecznego, głębokość akwenu, przezroczystość wody, siła i kierunek wiatru wywołującego falowanie oraz prądy pionowe i poziome.

Upwelling przybrzeżny w Bałtyku — Dlaczego woda w upał potrafi być lodowata?

Jednym z najbardziej zaskakujących zjawisk dla turystów odpoczywających na polskim wybrzeżu (szczególnie w rejonie Kołobrzegu, Ustki, Łeby, Władysławowa czy Helu) jest nagłe, drastyczne oziębienie wody morskiej w środku fali upałów. Zjawisko to w oceanografii nosi nazwę upwellingu przybrzeżnego.

Mechanizm fizyczny upwellingu:

Gdy nad polskim wybrzeżem ustala się stabilny wyż przynoszący wiatr wiejący wzdłuż linii brzegowej (na polskim wybrzeżu jest to najczęściej wiatr ze wschodu lub północnego wschodu), w ruch wprawiane są wierzchnie warstwy wody morskiej. W wyniku działania siły Coriolisa (związanej z ruchem obrotowym Ziemi wokół własnej osi) woda na półkuli północnej nie płynie dokładnie w kierunku wiatru, lecz ulega odchyleniu w prawo (tzw. transport Ekmana). Ciepła, nagrzana przez słońce woda powierzchniowa zostaje zepchnięta z płycizn w głąb otwartego morza.

Powstały deficyt wody przy brzegu jest natychmiast uzupełniany przez zassanie głębinowych, gęstych i lodowatych mas wody z dna Bałtyku. W efekcie w ciągu zaledwie 12–24 godzin temperatura wody przy plaży potrafi spaść z przyjemnych 20-22°C do zaledwie 7-10°C! Kąpiel w takiej wodzie bez pianki neoprenowej grozi błyskawiczną hipotermią i szokiem termicznym.

Kierunek wiatru	Zachowanie mas wody	Wpływ na temperaturę przy brzegu
Wiatr wschodni / północno-wschodni	Odpychanie wody w morze (transport Ekmana)	Upwelling: drastyczny spadek do 8-12°C mimo upału w powietrzu.
Wiatr zachodni / północno-zachodni	Dociskanie ciepłej wody powierzchniowej do brzegu	Downwelling: woda ciepła (18-22°C), duże fale i wzburzone morze.
Cisza wiatrowa (flauta)	Brak mieszania warstw, silne nagrzewanie powierzchni	Woda bardzo ciepła na powierzchni, ale chłodna już na głębokości 1.5 m.

Prądy porywające (wsteczne / rip currents) — Śmiertelna pułapka

Prądy porywające są główną przyczyną utonięć w Morzu Bałtyckim. Powstają na skutek załamywania się fal na mieliznach (rewach) równoległych do plaży. Woda przepychana przez fale ponad rewą gromadzi się w korycie między rewą a plażą, po czym z ogromną siłą szuka ujścia z powrotem w głąb morza przez najgłębsze przewężenie w mieliznie.

Jak rozpoznać prąd wsteczny z brzegu?

Brak załamujących się grzywaczy: W miejscu prądu woda wydaje się nienaturalnie spokojna, ciemniejsza i pozbawiona białej piany fal. Wiele osób mylnie uważa to miejsce za najbezpieczniejsze do wejścia!
Smuga zmąconej wody i piany: Widoczny pas wody zmieszanej z piaskiem i wodorostami płynący prostopadle od plaży w morze.
Różnica w kolorze wody: Głębokie koryto prądu ma ciemniejszy, zielonkawy lub granatowy odcień.

Jak się ratować, gdy porwie Cię prąd wsteczny?

ZACHOWAJ SPOKÓJ I NIE PANIKUJ: Prąd porywający nie wciąga pod wodę! Działa jak rzeka płynąca po powierzchni morza. Utrzymuj się na wodzie i oszczędzaj siły.
NIGDY NIE PŁYŃ PROSTO DO BRZEGU: Prąd płynie z prędkością 2-3 m/s (szybciej niż pływają medaliści olimpijscy). Płynąc pod prąd, opadniesz z sił w 2 minuty i utoniesz z wycieńczenia.
PŁYŃ W BOK (RÓWNOLEGLE DO PLAŻY): Szerokość strugi prądu wynosi zazwyczaj od 10 do 30 metrów. Płynąc wzdłuż brzegu, po kilkunastu metrach wypłyniesz ze strugi prądu na spokojniejszą wodę, gdzie fale pomogą Ci wrócić na plażę.
JEŚLI BRAK CI SIŁ — DRYFUJ: Po pokonaniu kilkudziesięciu lub stu metrów prąd wsteczny całkowicie traci swoją moc w głębi morza. Wtedy możesz spokojnie odpłynąć w bok i wezwać pomoc.

Sinice i glony — Kiedy kąpiel jest niebezpieczna?

W upalne, bezwietrzne dni woda w Bałtyku i jeziorach sprzyja masowemu namnażaniu się cyjanobakterii (sinic). Zjawisko zakwitu sinic wiąże się z produkcją niebezpiecznych toksyn (dermatotoksyn, hepatotoksyn i neurotoksyn), które mogą wywołać silne podrażnienia skóry, poparzenia, a przy przypadkowym połknięciu wody — ostre zatrucie pokarmowe, uszkodzenie wątroby i zaburzenia neurologiczne.

Warunki sprzyjające zakwitowi sinic:

Temperatura wody przekraczająca 18-20°C przez co najmniej kilka dni z rzędu.
Brak falowania i silnego wiatru (stabilna stratyfikacja termiczna).
Wysokie stężenie biogenów (fosforanów i azotanów) spływających z pól uprawnych rzekami do zbiorników wodnych.

Jeśli woda ma barwę zieloną, rdzawą, widoczne są gęste kożuchy piany lub czuć zapach stęchlizny, bezwzględnie zrezygnuj z kąpieli i przestrzegaj czerwonych flag wywieszanych przez ratowników WOPR na kąpieliskach.